Nakon što je na Kosovu i Metohiji 16. marta počela primena Zakona o strancima i vozilima, građani su započeli prijavu za upis u prištinski centralni registar civilnog statusa. Ova odluka usledila je nakon sastanka između Specijalnog predstavnika Evropske unije za dijalog Beograda i Prištine, Petera Sorensena, i prištinskog premijera Aljbina Kurtija. Srpska lista je potvrdila da će građani koji do sada nisu bili u kosovskom sistemu, a žive na Kosovu i Metohiji, imati mogućnost da registruju svoj status do 16. juna, koristeći bilo koji dokument izdat u gradovima centralne Srbije ili od strane izmeštenih policijskih uprava.

Odluka prištinskog ministra unutrašnjih poslova Dželjalja Svećlje, koja se temelji na dogovoru između Sorensena i Kurtija, omogućava građanima prepisivanje činjenica o rođenju, venčanju i smrti za period od 10. juna 1999. godine do 15. marta ove godine. Međutim, situacija na terenu pokazuje da to nije slučaj za sve građane.

Darko Stojanović, direktor matične službe opštine Gračanica, ukazuje na to da lica koja su rođena van teritorije Kosova i Metohije, a čiji su roditelji državljani tzv. Kosova, mogu bez problema da se upišu u registar do 14. godine. „Međutim, lica koja su rođena van teritorije Kosova i koja su punoletna nemaju mogućnost direktnog upisa, već moraju da apliciraju za naturalizaciju na osnovu roditelja,“ objašnjava Stojanović.

Ova regulativa posebno pogađa građane na severu, jer svi koji su rođeni negde u gradovima centralne Srbije nakon 1999. godine, a punoletni su, mogu dobiti samo boravišne vize, uprkos tome što oba roditelja imaju kosovska dokumenta. Činjenica da informacije o postupku registracije variraju od opštine do opštine dodatno komplikuje situaciju.

Dušan Radaković iz NVO „Centar za zastupanje demokratske kulture“ naglašava da su informacije koje se dobijaju u severnim opštinama veoma različite. „Građani dobijaju kontradiktorne informacije, često od Alabanaca koji su angažovani u administraciji, a koji tvrde da nemaju jasne smernice o postupku,“ ističe Radaković.

Venčani list izdat od srpskih institucija može biti dovoljan za sticanje kosovskog državljanstva, ali samo ukoliko su oba supružnika rođena na Kosovu i Metohiji. U slučaju da je jedan od supružnika kosovski državljanin, drugi strani državljanin mora se prijaviti u Centar za migracije, pribaviti boravišnu dozvolu i dokazati boravak na Kosovu najmanje godinu dana. Nakon tri godine braka, mogu aplicirati za državljanstvo naturalizacijom.

Iz Kancelarije Evropske unije nisu odgovorili na upite o konkretnim olakšicama koje su najavljene. Mnogi građani izražavaju sumnju u postojanje tih olakšica. „Prvo su rekli da će moći da apliciraju samo uz pomoć izvoda iz matične knjige, zatim su govorili o državljanstvu, ali sada je jasno da to nije tako jednostavno,“ izjavila je Ivana Joksimović, meštanka Kosovske Mitrovice.

Stojanović naglašava da se u nekim slučajevima izlazi u susret stranim državljanima, omogućavajući im da apliciraju za boravišne dozvole na osnovu srpskih ličnih karata, bez obzira na to da li su izdate od strane paralelnih institucija ili ne.

Paralelno sa ovim procesima, započeta je izrada spiskova zaposlenih u zdravstvu i prosveti, kao i studenata Prištinskog univerziteta sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici, što dovodi do dodatnih pitanja o zaštiti ličnih podataka i potencijalnoj zloupotrebi tih informacija.

U ovom kontekstu, postavlja se pitanje koliko će građani biti zaštićeni u ovom procesu i kako će ove nove mere uticati na njihov svakodnevni život u regionu.